| روزه مریم (واکاوی یک مثل و کنایه ادبی)
نوشته: محمد مهدی حسنی
به بهانه گرامی داشت رسیدن رمضان 1430 هـ.ق.
معنی از دعوی گفتــــار قلم را لب بست
عیسی این مهر خموشی به لب مریم زد (صائب) *1
چندی قبل مقاله ای برای یکی از روزنامه های پایتخت ارسال کردم. در متن مقاله جمله زیر آمده بود: " .... بسیاری از صاحب نظران و اندیشمندان سیاسی ... در این باره روزه مریم گرفته اند ...". جالب بود که سر دبیر محترم روزنامه، به دلایلی نامشخص عبارت "روزه مریم گرفته اند " را، به "مهر سکوت بر لب دارند" تبدیل کرده بود و البته برای این جانب فرصتی پیش نیامد که دلیل این تغییر، را پرسش کنم، تا اینکه روزنامه مزبور به محاق توقیف رفت.
هر چند امروزه اصطلاح "روزه مریم" گرفتن، کمتر بر زبان فارسی زبانان جاری میشود، ولی پیش تر، در ادبیات ما، آن کنایه از سکوت کردن و خاموشی گزیدن بود و به عنوان یک مثل سائره، کاربرد داشته است *2 و به آن "روزه صحّت" نیز می گفتند. *3
شادروان استاد بدیع الزمان فروزانفر در تعلیقات خود بر کلیات شمس ، آن را "التزام سکوت و خاموشی" معنی کرده است *4 و در مصطلحات الشعرای سیا لکوتی می خوانیم: " روزه مریم آن است که چون عیسی علیه السلام متولد شد اقربای مریم از روی تعجب به استفسار حال آمدند مریم به تعلیم غیبی به اشاره باز نمود که من روزه دارم، سخن نمی گویم. چه در آنوقت خاموشی از شرایط صوم بوده، هرچه می پرسید ازین مولود بپرسید عیسی جواب و سوال آن جماعت به آئینی که اسکات را کافی بود بر زبان آورد ... " *5 و در نفیسی و برهان قاطع، کنايه از مرگ و موت هم گفته شده است. چنانکه نظامي گنجوي در مثنوي خسرو و شيرين، آنجا که در باره مرگ مريم (همسر خسرو)، سخن می گوید کنایه مذکور را به همین معنی به کار می برد:
چون مريم، روزه مريم نگه داشت دهان در بست از آن شكر كه شه داشت *6
این اصطلاح، برگرفته از یک اسطوره و واقعیت تاریخی - مذهبی است و اشاره به پیشامد "صمت مريم"، مذکور در سوره مریم آیه 26 دارد : "فقولی انی نذرت للرحمن صوما فکن اکلم الیوم انسیا ". تلمیح به آبستنی مریم به دم روح القدس (جبرئیل علیه السلام) و نحوه زایش عیسی (ع) و در ادبیات ما خوش درخشیده است و کاربرد آن به عنوان یکی از صور خیال، به قدمت شعر فارسی دری است. چنانکه تخیّل استاد کسایی در بیت زیر، چنین استادانه گرده افشانی درختان را در نتیجه باد، که باعث بارور شدن درختان می شود، به باروری مریم از دم روح القدس تشبیه می کند و به همین لحاظ، بیخ و بن شاخ درختان خشک را به مریم و نسیم نیمه شبان را به جبرئیل تشبیه می شود:
نسیـــم نیمه شبـــان جبرئیل گشــت مگــر که بیخ و شاخ درختان خشک مریم کشت *7
و مسعود سعد سلمان، به همان سیاق زادن گل از خاک را به عیسی و باد صبا را به جبرئیل تشبیه میکند:
مگر که بود دم جبرئیــــــــل، باد صبا که همچو عیسی مریم، بزاد گل ز تراب *8
و همچنین در دو بیت زیر:
نهال خشکم و چون نخل مریم تازه می گردم نسیـــم صبـــح اگر بـادی از آن گلزار می آرد (شاپور تهرانی) *9
گهی از دیدگان بی غم، بباری چون زلیخا، نم گهی از باد، چون مریم، شوی بی شوی آبستن (حکیم جوهری) *10
و نیز تصاویر بکر و زیبای دیگری از داستان مذکور که نمونه هایی از آن به شرح زیر است:
از مریم بکر خُم، به مستان همشیــرۀ عیســـی روان ده (حکیم شفائی) *11
گاه آنست که طفلان چمن اندر آیند چو عیسی به سخن (سید حسن غزنوی) *12
 در باره چگونگی باردارشدن مریم (ع) و خاموشی او، نقل نوشته هایی از نثرهای زیبا و سلیس خراسان قرن 4 و 5 و خواندن آنها خالی از لطف نیست. ابواسحاق نیشابوری در قصص الانبیاء گوید: "... مردی بود در آن وقت که او را یوسف نجار گفتندی، مردی بود پارسا و قرابت مریم بود، و با وی گستاخ بود که با او بزرگ شده بود. جبرئیل بر صورت او بیامد، .. آنگاه جبرئیل علیه السلام آستین چپ مریم بگرفت و درو دمید. چون دم جبرئیل به مریم رسید عیسی علیه السلام در شکم مریم به جنبیدن آمد و با مادر سخن گفت و اندر ساعت بار بنهاد... آنگاه جبرئیل علیه السلام گفت ... بگوی که من امروز با کس سخن نمی گویم چه من به روزه ام و شریعت آن زمانه چنان بود که اگر کسی روزه داشتی با کسی سخن نگفتی و هر چند او را روزه روا نبود. معنی آن بود که گفت من نذر روزه کرده ام و با کس سخن نمی گویم ..." *13
و چون مریم برابر با تهمت قومش می شود به روایت نسفی: "... اشارت کرد به عیسی، که سخن با وی گوییت با من نی، گفنتند همه به یکبارگی، که چگونه سخن گوییم با کودکی گهوارگی ..." *14 آنگاه عیسای کودک لب به سخن گشود : "انی عبد الله اتانی الکتاب و جعلنی نبیا ..."... ".... گفت من بنده خدایم، به داد مرا نبشته (یعنی همه تورات) و کرد مرا پیغامبری و کرد مرا به بر، که هر جا که باشم و وصیت کرد مرا به نماز و پاکی تن تا زنده باشم و (کرد مرا) نیکوکار به جای مادر من و نکرد مرا گردن کشی بدبختی ... " *15
نظامی در مخزن الاسرار گوید:
خطبه دولت به فصیحی رسید عطسه آدم به مسیحی رسید* 16
و بقلی شیرازی (متوفی 526) در صفت آدم "ع" گوید :
فلق صبحدم ز سرّ قدم در دمیده به آدم و مریم *17
چنانکه در شرح بلخی آمده، داستان ارتباط آدم و عیسی(ع) بر مبنای این اعتقاد است که : "چون روح در قالب مطهّر آدم علیه السلام درآمد، برخاست و نشست و عطسه زد و حمد گفت، فرمان شد، جبرئیل علیه السلام را تا آن عطسه به کف دست گرفت و نگاه داشت تا در نوبت زکریای پیغمبرعلیه السلام، پس آن عطسه را در آستین مریم دمید و مریم آبستن شد و عیسی را زاد. *18
در ابیات زیر نیز، تلمیح به همین داستان شده است:
ز راه آستین آبستنـــــــــی داد ز روح محض طفلی بی منی داد
زمریم بی پدر عیسی بر آورد ز شاخ خشک خرمایی تر آورد (عطار) *19
غیر روح القُدُس کسی بر مُلک محــــرم آستیـــــن مریــم نیسـت (ادیب الممالک) *20
مینورسکی در تعلیقات خود بر ترجمه آثار الباقیه بیرونی، گوید: "نسطوریه، روزه مریم را هنوز به نام "صوم مارت مریم" نگاه میدارند و آن در دوشنبه بعد از عید سیّار نسطوری آغاز میشود و در روز عید میلاد تمام میشود ." *21
هر چند بر خلاف ارامنه ، در شریعت اسلام روزه ای به نام روزه مریم به عنوان مناسک و عبادت نیست، لیکن در کتاب مناقب، تالیف فقیه و محدث شیعی معروف: "ابن آشوب سروی" در یکی پرسش های طاووس يمانى از امام محمد باقر عليه السلام ، وی در مورد روزه ای که از خوردن و آشاميدن جلو گیری نمى كند، پرسش می کند و امام عليه السلام جواب می دهد: "آن روزه ای است که در کلام خداوند تعالی آمده است: - انی نذرت للرحمن صوما فکن اکلم الیوم انسیا – " * 22 که اشاره به روزه سکوت مریم دارد.
در تفسیر شریف لاهیجی، در همین باره، می خوانیم: "... در کافی از حضرت صادق علیه السلام روایت کرده که صوم، همین نگه داشتن خود از طعام و شراب نیست زیرا که مریم گفت "انی نذرت للرحمن صوما" و مراد از این صوم صُمت و سکوت است .... و علی بن ابراهیم روایت کرده که آیه این چنین نازل شده که "انی نذرت للرحمن صوماً و صمتا (فکن اکلم الیوم انسیا) پس سخن نخواهم گفت امروز بعد از این قول با هیچ آدمی ...." * 23
مولی فتح الله کاشانی در تفسیر منهج الصادقین در باره نذر و فلسفه سکوت مریم (ع) گوید: "... مریم را به این نذر از دو وجه بود یکی آنکه تا عیسی (ع) به جهت تکلم تبرئه مریم نماید و او را از این بهتان و ریب برهاند و طعن طاعن را قطع کند، دوم به جهت کراهت محاوله سفهاء و مجادله و مراجعت کلام با ایشان و در این دلالت است بر آنکه سکوت از سفیه واجب است و ترک جواب از اراذل که سخن ایشان موجب اهانت و هتک عرض باشد لازم..." *24
آن نیاز مریمــی بوذست و درد که چنان طفلی سخن آغاز کرد (؟) *25
سنائی آنگاه که در فائده خموشی سخن می گوید، تلمیح به داستان سکوت مریم دارد:
تا زاوّل خمش نشد مریم درنیامد مسیح در گفتار * 26
و یا : تاج "انا عبدالله" بر تارک عیسی نه مُهری ز سخن گفتن، بر دو لب مریم زن *27
و: جسم و جان را همچو مریم روزه فرمای از سخن تا در آید عیسی یک روزه در دین گستری *28
عزّالدیّن محمود کاشانی عالم و عارف نامدار قرن 8 آنگاه که از شرایط خلوت، پیش صوفیان، سخن می گوید، شرط پنجم را "قلّت کلام" دانسته و اشاره ای به داستان صمت مریم دارد و گوید: "... و حقّ سبحانه ... در قصه مریم و عیسی علیهما السلام، خاموشی مریم را مقدمه نطق عیسی گردانید ... و همچنانک نطق عیسی بعد از سکوت مریم پدید آمد، عیسی دلْ طالب وقتی به نطق در آید که نخست مریم نفس از حدیث ساکت شود..." *29
در میان شاعران و گویندگان فارسی هیچ کس به مانند خاقانی، در کاربرد اصطلاحات مسیحی و فرهنگ ترسایی، اصرار نداشته است، شاید آشنایی او با آئین و اصطلاحات دین مزبور به خاطر این بوده است که مادر وی کنیزی از جمع عیسویان نسطوری بود که در جنگ های صلیبی از روم به شروان آورده می شود و به اسلام می گرود *30 و او بدین جهت با آنان حشر و نشر داشته است ویا به این دلیل بوده که جغرافیای شروان با فرهنگ مزبور قرین بوده است. *31
چه بود آن نفخ روح و غسل و روزه که مریم عور بود و روح تنها
هنوز آن مهر به درج رحم داشت که جان افروز گوهر گشت پیدا
چه بود آن نطق عیسی وقت میلاد چه بود آن صوم مریم گاه اصغا *32
روزه کردم نذر چون مریم که هم مریم صفاست خاطر روح القدس پیوند عیسی زای من
نیستبر من روزه در بیماری دل زان مرا روزه باطل میکند اشک دهان آلای من
اشک چشمم در دهان افتد گه افطار از آنک جز که آب گرم چیزی نگذرد بر نای من *33
جبریل وار باد معانی به فرّ او در آستین مریم خاطر دمیده ام *34
شمشیر تو مریمی نمودست آبستن روزه دار بودست *35
چون مریم روزه دار عذرا بس تهمت دیده مریم آسا *36
جز آنچه در بالا گفتیم، اشعار زیر از گویندگان فارسی، به کنایه "روزه مریم" اشاره دارد:
مریم گشاده روزه و عیسی ببسته نطق کو درسخن گشاد سر سفره سخـــــــــا (خاقانی)
روزه مریم مرا خوان مسیحیت نوا تر کنم از فرات تو، امشب خشک نانهای (مولوی) *37
نفس شکم خواره را روزه مریم دهی تا سوی بهرام عشق مرکب لاغر کشی(مولوی) *38
روزه نم زمزم شد در عیسی مریم شد بر طارم چارم شد او در سفــــر روزه (مولوی)
و گر گوید به شیرین کی رسم باز بگو با روزه مریم همی ساز (نظامي) *39
هر که از حرف جهان روزه مریم گیرد می تواند به نفس، کار مسیحـــا کردن (صائب) *40
تا نبندی ز سخن لب، نشود دل گویا نطق عیسی ثمر روزه ی مریم باشد (صائب)
غنچه چون عیسی به گفتار آمد ست از مهد شاخ گل چو مریم مهر خاموشی به لب بنهاده است (صائب)
چون نداری ترجمانی همچو عیسی در کنار مهر خاموشی چو مریم بر لب گویــــا منه (صائب)
هر که از نخل تمنــــا، روزه مریم گرفت نقل انجم در گریبانش چو عیسی ریختند(صائب) *41
ز شیرین روزه مریم کنی بیش پس از شکر گشایی روزه خویش (امیر خسرو دهلوی) *42
بیان حکمت الصـــوم لیت سر سخن پس که روزه مریم گرفته بودم من
کسیکه روزه مریم گرفت کرد افطار ز خوان دولت دیدار به وجه حسن (صفای اصفهانی
نگاهم در فراغت نم گرفته زبانم روزه مریم گرفته (اشرف مازندرانی) *43
همچنین در شعر برخی گویندگان ترکیب "صوم عذارا" که به معنی "روزه دوشیزگان" بوده و مرتبط با بحث ماست، دیده می شود:
شمس الضّحـــی ز وادی مغرب علم کشیـد
شمّــاس را ز صــــوم عــــــذارا بــر آورم
جـان بخش نفحه ای زنم از طبع پاک جیب
روح اللــــهی ز مریــم عـــذرا بـــــر آورم (حزین لاهیجی) *44
به خمسین و به دنح و لیلة الفطر به عید الهیکل و صوم العذارا (خاقانی)*45
دکتر ضیاء الدین سجادی در تعلیقات خود بر دیوان خاقانی گوید: " خمسین همان پنجاهه نصاری است که "نطیقسطی" نامند و دنح عیدالتجلی است، لیلة الفطر می تواند فقط لیله عید قیامت باشد بیرونی (ص 302) اطلاع دارد که روزه بزرگ مسیحیان 48 روز طول می کشد. آغاز آن یک روز دوشنبه و پایان آن (فطرش) روز یکشنبه است. ، صوم العذارا را شروع آن روز دوشنبه بعد از عید تجلی است و سه روز طول میکشد و عبادیان و مسیحیان عرب آن را به یاد دوشیزگان نصاری میگیرند که روزه، آنها را از اسارت پادشاه حیره المنذر رهایی بخشید (بیرونی – ص 314) به احتمال ضعیف این داستان مربوط است به داستان پادشاه حیره المنذر که از امسا چهار صد دختر را برد و به عنوان قربانی به عزه از اصنام جاهلی تقدیم کرد. ... (در شرح آذری، به اشتباه آمده است) صوم العذارا، روزه دختران بکر است که به متابعت مریم در هیکل نشینند تا روز وفات. ( ترجمه مینورسکی – ص 169) *46
)))))))))))))))))))))))))))))((((((((((((((((((((((((((((((((((
پانوشت ها :
1 - دیوان صائب تبریزی، جلد چهارم، به کوشش استاد محمد قهرمان، انتشارات علمی و فرهنگی چاپ دوم 1373 تهران – ص 1636. مطلع غزل چنین است:
عشق اول به دل سوخته آدم زد ایه ور شد ز دل آدم و بر عالم زد
2 - رک: به لغت نامه دهخدا، برهان قاطع (متن و حاشیه)، انجمن آرا، آنندراج، بهار عجم، نفیسی و غياث اللغات و نیز فرهنگ عوام یا تفسیر امثال و اصطلاحات زبان پارسی ، امیر قلی امینی ( مدیر روزنامه اصفهان ) ، موسسه مطبوعاتی علی اکبر علمی ، چاپ ؟ ، سال ؟ ، تهران- ص316 .
3 - به نقل از فرهنگ باز یافته های ادبی از متون پیشین، ج اول، دکتر رضا اشرف زاده، مشهد، انتشارات سخن گستر و معاونت دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، چاپ اول، 1386 - ص 757
4 - کلیات شمس یا دیوان کبیر ، ج 7، شادروان استاد بدیع الزمان فروزانفر، امیر کبیر، چاپ سوم، 1363 – ص 309 .
5 - مصطلحات الشعرا ، تالیف سیالکوتی ملی وارسته لاهوری ، چاپ سنگی 1270 ﻫ. ق . هندوستان (لکنهو) - ص 136 . همین عبارات با کمی تغییر در بهار عجم، ج 2، اثر : لاله تیک چندبهار، به تصحیح دکتر کاظم دزفولیان، انتشارات طلایه، چاپ اول 1380 تهران – ص 1116 و 1117 آمده است .
6 - خسرو و شیرین ( متن علمی و انتقادی) ، نظامی گنجوی ، بتصحیح : آقای دکتر برات زنجانی ، انتشارات دانشگاه تهران ، چاپ اول ، پائیز 1376 ، تهران ، ص 156 (بیت 3565).
7 - به نقل از پیشاهنگان شعر فارسی، دکتر محمد دبیر سیاقی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم، 1374 ص 129
8 - دیوان مسعود سعد سلمان، به تصحیح مرحوم رشید یاسمی، تهران، موسسه انتشاراتی امیر کبیر، 1362 ص 39
9 - دیوان شاپور تهرانی، دکتر یحیی کاردگو، کتابخانه و موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، 1382 - ص 302
10 - لباب الالباب، محمد عوفی، استاد سعید نفیسی، تهران، کتابخانه حاج علی علمی، اسفند 1335 - ص 326. نام کامل شاعر به روایت عوفی، الحکیم ابوالمحامد محمود بن عمر الجواهری الصایغ الهروی است که درعهد امیر فرخ زاد (آل سلجوقیان خراسان)می زیسته است.
11 - دیوان حکیم شفائی اصفهانی، دکترلطفعلی بنان، 1362 - ص 233
12 - دیوان سید حسن غزنوی، به تصحیح استاد مدرس رضوی، انتشارات اساطیر، چاپ دوم، 1362 - ص 158
13 - قصص الانبیاء، تالیف ابواسحاق نیشابوری، حبیب یغمایی، تهران، انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1340- ص 364 و 365
14 - تفسیر نسفی ، از ابوحفض نجم الدین عمر نسفی ، ( 462-538 ﻫ ق ) ، بتصحیح دکتر عزیز اله جوینی انتشارات بیاد فرهنگ ایران ، چاپ اول ، 1353 ، تهران ، ص 429.
برای اطلاع بیشتر از جزئیات داستان تهمت به مریم (ع) به منابع زیر رجوع شود:
- ترجمه تفسیر طبری ، (فراهم آمده در زمان سلطنت منصوربن نوح سامانی - 350 تا 365 هجری ) ، مجلد 4، به تصحیح استاد حبیب یغمائی، انتشارات توس، چاپ دوم، 1356 ، تهران - ص978 به بعد.
- تفسیر سور آبادی، جلد 2، ابوبکر عتیق نیشابوری مشهور به سورآبادی، به تصحیح مرحوم سعیدی سیرجانی، تهران، فرهنگ نشر نو ، 1380 - ص 1468 به بعد .
- تاج التراجم فی تفسیر القران للاعاجم، جلد اول، تالیف ابوالمظفر شاهفوربن طاهربن محمد اسفراینی، به تصحیح نجیب مایل هروی و علی اکبر الهی خراسانی ، دفتر نشر میراث مکتوب، چاپ اول ، 1375 ، تهران - ص 1346 به بعد
- تفسیر روح الجِنان و روح الجَنان ، جلد 7 ، تضیف : جمال الدین شیخ ابوالفتوح رازی (دانشمند قرن 6 هجری)، به تصحیح و حواشی حاج میرزا ابوالحسن شعرانی، کتابفروشی اسلامیه ، 1365 ، تهران - ص 391 به بعد
- منهج الصادقین ، جلد 5، تالیف مولی فتح اله کاشانی، به تصحیح علی اکبر غفاری، انتشارات علمیه اسلامیه، بی تاریخ ، تهران - ص 392 به بعد.
- تفسیر شریف لاهیجی، ج 3 ، بهاء الدین شیخ علی الشریف اللاهیجی، به تصحیح محمد ابراهیم آیتی، موسسه مطبوعاتی علمی، 1340 ، ص 1 به بعد.
15 - ترجمه و قصه های قران از روی نسخه موقوفه بر تربت شیخ جام، مبتنی بر تفسیر ابوبکر عتیق نیشابوری، ج 2، به سعی و اهتمام استادان: یحیی مهدوی و مهدی بیانی، انتشارات دانشگاه تهران، 1338، ص 600
16 - احوال و آثار و شرح مخزن الاسرار، نظامی گنجوی، دکتربرات زنجانی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ ششم بهار 1381 - ص 404
17 - شرح و احوال و آثار و مجموعه اشعار بدست آمده شیخ شطّاح روز بهان فسایی (بقلی شیرازی)، دکترغلامعلی آریا ، تهران، انتشارات روز بهان، چاپ اول 1363- ص 132.
18 - به نقل از احوال و آثار و شرح مخزن الاسرار، نظامی گنجوی، دکتربرات زنجانی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ ششم بهار 1381 - ص 404.
19- خسرو نامه، عطار نیشابوری، بتصحیح استاد احمد سهیلی خوانساری، انتشارات انجمن آثار ملی، بی تا، ص 3
20 - زندگی و شعر ادیب الممالک فراهانی، جلد دوم، نوشته و تنقیح : آقای دکتر سید علی موسوی گرمارودی، تهران، موسسه انتشارات قدیانی، چاپ اول 1384، ص 486
21 - به نقل از دیوان خاقانی شروانی ، بتصحیح دکتر ضیاء الدین سجادی ، تهران، کتابفروشی زوار ، 1357 ، - ص 998 (تعلیقات مصحح) .
22 - به نقل از مناقب آل ابى طالب (علیهم السلام)، ج 4، محمد بن على بن شهر آشوب سروى مازندرانى (متوفی 588 هـ.ق.)، تحقیق دکتر یوسف بقاعی، بیروت، انتشارات دارالاضواء ، چاپ اول ، 1421 ھ. ق. - ص 217.
23 - تفسیر شریف لاهیجی، ج 3 ، بهاء الدین شیخ علی الشریف اللاهیجی، به تصحیح محمد ابراهیم آیتی، موسسه مطبوعاتی علمی، 1340 ، ص 15
24 - منهج الصادقین ، جلد 5، تالیف مولی فتح اله کاشانی، به تصحیح علی اکبر غفاری، انتشارات علمیه اسلامیه، بی تاریخ ، تهران - ص 415
25 - مناقب العارفین، شمس الدین احمد الافلاکی العارفی، به کوشش تحسین یازیچی، تهران، دنیای کتاب، چاپ دوم 1362 (ج 1 ص 472 و ج 2 ص 903).
26 - دیوان حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی، بتصحیح استاد مدرس رضوی، انتشارات کتابخانه سنائی، چاپ سوم، 1362 تهران – ص 658
27 - همان ص 483
28 - همان ص 658
29 - مصباحُ الهدایه و مِفتاح الکِفایته، تالیف عزّالدیّن محمود بن علیّ کاشانی (متوفی735 ھ. ق.)، با تصحیح و مقدمه و تعلیقات استاد جلال الدین همائی، تهران، کتابخانه سنائی، چاپ دوم، بی تا، - ص 168
30 - رک: به دیوان خاقانی شروانی ، دکتر ضیاء الدین سجادی ص هفت و رخسار صبح، میرجلال الدین کزازی، کتاب ماد ( وابسته به به نشر مرکز)، چاپ سوم، 1374، ص 12 به بعد. در کتاب اخیر، داستان مادر وی از تحفة العراقین (ختم الغرایب) خارج نویسی شده است.
31 - رک: به رخسار صبح، میرجلال الدین کزازی – ص 215 به بعد.
32 - دیوان خاقانی شروانی ، بتصحیح دکتر ضیاء الدین سجادی ص 7
33 - دیوان خاقانی شروانی ، بتصحیح دکتر ضیاء الدین سجادی ص 321 و 322 .
34 - دیوان خاقانی شروانی ، بتصحیح دکتر ضیاء الدین سجادی ص 647 .
35 - تحفة العراقین (ختم الغرایب)، خاقانی شروانی، به کوشش علی صفری آقا قلعه، میراث مکتوب، چاپ اول 1387- ص 154 (بیت 1752)
36 – همان ص 157 (بیت 1791)
37 - کلیات شمس یا دیوان کبیر ، ج 5، شادروان استاد بدیع الزمان فروزانفر، امیر کبیر، چاپ سوم، 1363 – ص 222 مطلع غزل چنین است:
ای زده مطرب غمت در دل ما ترانهای در سر و در دماغ جان جسته ز تو فسانهای
38 – همان ج 6 – ص 241. مطلع غزل چنین است:
باز رهان خلق را از سر و از سرکشی ای که درون دلی، چند ز دل درکشی؟!
39 - خسرو و شیرین ( متن علمی و انتقادی) ، نظامی گنجوی ، بتصحیح : آقای دکتر برات زنجانی ، انتشارات دانشگاه تهران ، چاپ اول ، پائیز 1376 ، تهران ، ص 125 (بیت 2859). در اینجا ایهام زیبایی در بیت نهفته است. معنی ظاهر چنین است که به خسرو بگو به همان مریم (همسرت) قانع باش و بساز و معنی دور آن این است که خاموش شو (روزه مریم گیر).
40 - دیوان صائب تبریزی، جلد ششم، به کوشش استاد محمد قهرمان، انتشارات علمی و فرهنگی چاپ دوم 1374 تهران – ص 3040 (غزل 6283).
41 – همان ج ۳ – ص 1225 (غزل 2496).
42 - امیر خسرو دهلوی، شیرین، ص 176 (به نقل از فرهنگ باز یافته های ادبی از متون پیشین، ج اول، دکتر رضا اشرف زاده، مشهد، انتشارات سخن گستر و معاونت دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، چاپ اول، 1386 - ص 757
43 - دیوان اشعار اشرف مازندرانی، دکتر محمد حسین سیدان، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشاری، 1373 ص 166
44 - دیوان حزین لاهیجی، ذبیح الله صاحبکار، میراث مکتوب، چاپ سوم، 1384 - ص 58
45 - دیوان خاقانی شروانی ، بتصحیح دکتر ضیاء الدین سجادی ص 28.
46 - به نقل از دیوان خاقانی شروانی ، بتصحیح دکتر ضیاء الدین سجادی ص 991.
تصویرها به ترتیب برگرفته از : درچشم باد و مسیحیت چیست
نوشته شده توسط محمد مهدی حسنی در شنبه 31 مرداد1388 ساعت | لینک ثابت |
|
محمود خیبری (نجوا) شاعر خوش گوی دیار ما، معلم بازنشسته آموزش و پرورش خراسان و متولد 1320 شمسی در شهرستان تربت حیدریه است. وی به مناسبت تعویض نام بلوار ایرج میرزای مشهد، غزلی انتقادی سروده است. 
با اینکه در فرهنگ دینی ما، فرمان روشن خداوندی: "لیس للانسان الا ماسعی" (1) و احادیث بی شماری در باره عاقبتِ بدِ عالم بی عمل و لزوم انجام دادن کارها به نحو احسن، در برابر ماست و همیشه این کلام فردوسی پاکزاد را به گوشمان خوانده اند که : "دو صد گفته چون نیم کردار نیست" و بارها از زبان خواجه بزرگ شیراز شنیده ایم که : "مکن زغصه شکایت که در طریق ادب / براحتی نرسید آنکه زحمتی نکشید" و از سعدی که : "نابرده رنج گنج میسر نمی شود..." و یا : "علم هرچند بیشتر خوانی / چون عمل در تو نیست نادانی" و همچنین ادبیات حکمی و پند ما، مالامال و مشحون از داستان هایی مانند حکایت رنج و گنج ملک الشهرای بهار (برو کار میکن مگو چیست کار....) است، با این همه ما همواره راه انحراف و کژ تنبلی و تن آسایی و زیاده طالبی و سودجویی و افزون خواهی را رفته ایم و یکی از خلقیات بد خود یعنی: عادت "ماست مالی" و "سَمْبَل (سَنبَل) کردن" را برگزیده ایم. 
